12 Eylül 2025, Fatih Segmen | Editör: Deren Sanivar
Doğu Akdeniz’in bölünmüş adasında Kıbrıslılar her yıl aynı şekilde yakınır: “Bu yaz kayıtlara geçen en sıcak yaz olacak.” Çiftçiler ise uzaktan seslenir: “Eskiden tarlalarımızı suyla taşırırdık, daha dikkatli olmamız gerektiği söylenirdi. Dinlemedik, şimdi ise depolarımızda kalan birkaç damladan ürünlerimizin büyümesini bekliyoruz.” Bu adada su bile farklı yollar izler. Bazı bölgelerde dağlardan akar, bazılarında ise denizi aşan borularla gelir. Erişim coğrafyaya, tarihe ve siyasete bağlıdır; ama yükselen sıcaklık ve artan kıtlık herkese ortaktır. Sıcaklık sınır tanımaz; dokunduğu her şeyi kurutup kavurur, beton blokları devasa fırınlara dönüştürür. İnsanlara şu soruları sordurur: Çiğdemler yine açacak mı, eşekler otlayacak mı, adaçayları büyümeye devam edecek mi? Toprakla barış içinde ne zaman yaşayacağız?
Yüzyıllardır Kıbrıslılar topraklarıyla simbiyotik bir ilişki içinde yaşadı. Doğa kültürümüzü şekillendirdi, kıt zamanlarda elde olanla yaratıcı tarifler geliştirilmesine olanak tanıdı. Böylece bize tarhana çorbası, kabak böreği ve daha birçok eşsiz yemek kaldı. Günümüze geldiğimizde ise adanın gıda ile olan ilişkisi dramatik biçimde değişmiş durumda.
Bugün ekonomimizin büyük bir kısmı inşaat ve kentleşmeye dayanıyor. Bu da açık büfeler, gösterişli sofralar ve kısa vadeli hazlara dayalı hızlı bir tüketim kültürü anlamına geliyor. Peki bu gıdayla olan bağımızı nasıl etkiliyor? Demetriou (2022) tarafından yapılan bir keşif çalışması, Limasol’daki otellerde gıda israfını araştırarak, turizm sektörünün rekabetçiliğinin bu alandaki israfa ciddi ölçüde katkı yaptığını ortaya koyuyor. Gıda israfını azaltmaya yönelik politika ve mevzuat eksikliği ise bu boşluğu daha da derinleştiriyor. Bu sistematik kayma, düşündüğümüzden çok daha yıkıcı.
Peki gıda israfı iklim kriziyle nasıl bağlantılı? Project Drawdown adlı bağımsız kuruluş, küresel ölçekte sera gazı emisyonlarını azaltmak için 87 çözüm önerisi geliştirdi. Bu listenin en başında “Gıda İsrafını Azaltma” ve hemen ardından “Bitki Bazlı Beslenme” geliyor. Öngörülere göre yalnızca gıda israfını azaltmak bile 2050’ye kadar 88.5–102.2 gigaton karbondioksit eşdeğeri emisyonun önlenmesine yardımcı olabilir.
Bu kadar etkiliyse, nasıl çözeriz? Scherhaufer ve meslektaşlarının (2018) Avrupa’daki gıda israfı üzerine yaptığı araştırma, israfın çevresel etkilerinin esas olarak tedarik zincirinden ve israf edilen gıdanın türünden (özellikle et ve süt ürünleri) kaynaklandığını gösteriyor. Çözümün anahtarı önleme; özellikle de üretimin ilk aşamasında. Evlerdeki israf ise ikincil bir “yarabandı etkisi” taşıyor, çünkü soframıza gelen domates yalnızca bir domates değil; tüm üretim zincirinin karbon izini de üzerinde taşıyor.
Üstelik gıda israfı sadece sera gazlarıyla sınırlı değil. WEI+ (Su Kullanım Endeksi Plus), yenilenebilir su kaynaklarına kıyasla toplam su kullanımını ölçüyor. ’nin üzeri su kıtlığı, ’ın üzeri ise ciddi kıtlık kabul ediliyor. Kıbrıs 2000 yılında .5 olan değerini 2022’de ’e çıkardı. Bu oran AB ortalamasının (%5.8) neredeyse 12 katı! Bu tablo, hem tarımsal hem de evsel kullanımda alarm zillerinin çaldığına işaret ediyor.
Çözüm yolları Lefkara dantelleri kadar çeşitli. Döngüsel ekonomi yaklaşımı, atığı kaynak olarak görerek üretim zincirinin her aşamasındaki yan ürünlerin değerlendirilmesini öneriyor. Daha radikal yaklaşımlar ise “büyüme odaklı” ekonomik sistemin yerine “büyümeme” (degrowth) anlayışını koyuyor; şirket kârları ve aşırı tüketim yerine toplumsal ve ekolojik refahı önceleyen bir sistem.
Kapsayıcı, kesişimsel ve acil bir değişime ihtiyacımız var. Size biraz da düşündürücü sorular yönelteyim: Eğer Afrodit 21. yüzyılda doğsaydı, saçlarını petrol sızıntısı temizliği için bağışlar mıydı? Ya da sadece yüzyıllık zeytinleri taşıyan amforalardan yağ dökülseydi? Babutsa (dikenli incir) giderek artan sıcaklıklara karşı ayakta kalabilecek mi? Çocuklarımız incirlerin balını tadabilecek mi, yoksa sadece hatıralarda mı kalacak?
Referanslar
1. Demetriou P. Kıbrıs’ta otel gıda israfı: Limassol’daki oteller üzerine keşifsel bir
vaka çalışması. Sacco PL, editör. Cogent Social Sciences. 31 Ocak 2022;
8(1).
2. Project Drawdown. Table of Solutions [Internet]. Project Drawdown. 2020. Available from: https://drawdown.org/solutions/table-of-solutions
3. Scherhaufer S, Moates G, Hartikainen H, Waldron K, Obersteiner G.
Avrupa’da gıda israfının çevresel etkileri. Waste Management. Temmuz 2018;
77(77): 98–113.
4. Eurostat. Is water scarce in the EU? [Internet]. @EU_Eurostat. Eurostat; 2025 [cited 2025 Apr 2]. Available from: https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/w/edn-20250321-1
5. Degrowth [Internet]. Degrowth. 2022. Available from: https://degrowth.info/degrowth
Fatih Segmen
Daha Fazlasını KeşfedinBu blogun içeriği tamamen yazarın sorumluluğundadır ve Avrupa Birliği'nin görüşlerini yansıtmayabilir.
